Heden en verleden van de Banenafspraak, deel 3

De datum van 11 april 2013 klinkt al bijna historisch. Binnenkort bestaat de Banenafspraak tien jaar. Een afspraak uit het Sociaal Akkoord van 2013 voor mensen met een beperking die zonder steun in de rug moeilijk aan een baan komen. Opeenvolgende bewindslieden van welke politieke kleur dan ook hebben vormgegeven aan het beleid en – voor zover dat hun verantwoordelijkheid is – de uitvoering van de afspraak tussen sociale partners. Een drieluik over de Banenafspraak in het rijksbeleid.

Vandaag deel 3: Eind in zicht

De verkiezingen van 2021 komen eraan. Twee maanden daarvoor biedt het kabinet Rutte III zijn ontslag aan na een rapport over de toeslagenaffaire. Hoewel het kabinet demissionair is, bestaat in de vaste kamercommissie voor sociale zaken brede overeenstemming dat het Breed Offensief gewoon kan worden behandeld. GroenLinks-kamerlid Paul Smeulders noemt de wijziging van de Participatiewet, en daarmee het uitvoeren van het Breed Offensief, zelfs het belangrijkste wetsontwerp om nog voor de verkiezingen te behandelen.

Vlak voor het grote wetgevingsoverleg in commissieverband, voor welke vorm was gekozen omdat op de plenaire agenda geen enkele keer ruimte is, stelt de Kamer het opnieuw uit. De vergadering wordt verplaatst tot vlak na de verkiezingen.

De minister en het Kamerlid

Het ministerie van SZW spreekt tegen dat minister Wouter Koolmees er niet klaar voor was om het overleg met de Kamer aan te gaan. Hij had net alle taken overgenomen van staatssecretaris Bas van ’t Wout die minister van Economische Zaken en Klimaat werd.

Waarom dan toch weer opgeschort? CDA-kamerlid René Peters schreef een nota over sociaal ontwikkelbedrijven als een ‘gerevitaliseerde sociale werkvoorziening’ voor arbeidsgehandicapten en mensen in de bijstand. Hij wil dat het plan een rol speelt bij de formatie van het nieuwe kabinet. Wat het overigens niet zal doen.

Zo vertraagt de invoering van het Breed Offensief opnieuw. Koolmees stuurt de Kamer een aangepast tijdpad. Vanwege het belang van de voorgestelde maatregelen voor mensen met een arbeidsbeperking en voor werkgevers, streeft de minister nu naar invoering op 1 januari 2022.

Nieuwe vormgeving?
Wat er verder met de Banenafspraak gebeurt, laat Koolmees over aan het nieuwe kabinet. Hij vindt het ‘niet opportuun’ om nu nog het wetsvoorstel voor de vereenvoudiging van de Wet Banenafspraak en quotum arbeidsbeperkten naar de Kamer te sturen. ‘Het volgende kabinet zal een eigen afweging willen maken over een nieuwe vormgeving van de Banenafspraak’, schrijft hij.

Chantal Nijkerken – van de grootste regeringspartij VVD – hoopt oprecht ‘dat de Banenafspraak met daarbij het Breed Offensief de basis blijft voor wie er bij de kabinetsformatie aan tafel zitten. En ik vind dat je dit kind niet met het badwater moet weggooien’, zegt zij bij haar afscheid van Den Haag.

De nieuwe vaste kamercommissie voor SZW verklaart het nog niet eens ingediende voorstel gelijk controversieel. Aart van der Gaag, inspirator van het project ‘Op naar de 25.000 banen’, vindt dat er van het langdurige uitstel echt een verkeerd signaal uitgaat.

Splinter in Aarts vinger
Een paar maanden later wil CDA-Kamerlid Hilde Palland, die het ‘onderwerp’ dan net heeft overgenomen van notaschrijver René Peters, gauw verder met het Breed Offensief. Want? ‘Als je als ondernemer je best wilt doen om maatschappelijk een steentje bij te dragen, dienen we dat als overheid te faciliteren.’

Tijdens een digitale talkshow met nieuwe Kamerleden komt de discussie zo pijnlijk op ‘de splinter in Aarts vinger.’ Boegbeeld en inspirator Van der Gaag vindt het zacht gezegd ‘niet legitiem dat je als Kamer bedrijven en organisaties nog een hele tijd met kromme regels laat werken’.

Inclusie als voorwaarde
Intussen ziet staatssecretaris Raymond Knops van BZK, verantwoordelijk voor de Rijksdienst, goede kansen voor een ‘verdere vervlechting van inkoop, duurzaamheiddoelstellingen, diversiteit en inclusie’. Een inclusief werkklimaat zou een belangrijke voorwaarde zijn voor het realiseren van duurzame banen voor medewerkers. In het kader van zijn maatschappelijke voorbeeldfunctie is het Rijk al begonnen met een ‘traject om de Banenafspraak in te bedden’ in een meerjarige inclusiestrategie.

Voor en namens de rijksoverheid als werkgever spreekt Knops met de ministeries en uitvoeringsorganisaties af dat zij de komende tijd ‘alles op alles’ zetten om de inhaalslag te maken, die nodig is om de doelstellingen van de Banenafspraak te halen. Knops heeft er vertrouwen in dat het Rijk als één van de overheidswerkgevers zelf de doelstelling van de Banenafspraak haalt.

Licht aan het eind van de tunnel
De landelijke doelstelling van 67.500 extra banen (sector en markt samen) is met 66.097 banen in 2020 net niet gehaald, blijkt uit de jaarcijfers. Covid19 deed de wereld op haar grondvesten schudden. De pandemie veranderde de manier van werken, de werkomgeving en praktisch elke werkplek. Ook die van mensen die onder de Banenafspraak vallen.

Beter aansluiten bij behoeften

In de begroting voor 2022 is de Banenafspraak stevig verankerd. ‘Het kabinet wil bij het maken van beleid beter aansluiten bij de behoeften en mogelijkheden van de mensen om wie het gaat’, schrijven minister Koolmees en  staatssecretaris (Dennis Wiersma) van SZW aan de Tweede Kamer. Een van de voorbeelden van betere aansluiting is volgens beide bewindslieden het Breed Offensief voor de uitvoering van de Banenafspraak.

Aan het eind van de jaarlijkse ontmoeting tussen werkgevers en Kamerleden doet boegbeeld Aart van der Gaag een pragmatische oproep: ‘Sla de handen ineen en regel nu de vereenvoudiging die allang klaarligt. Als een paar mensen in Den Haag even de koppen bij elkaar steken om dat Breed Offensief voor elkaar te krijgen, is dit gelijk de meest geslaagde sessie van de afgelopen vijf jaar.’

Naast de drie regeringspartijen trekt ook de PvdA zich de oproep aan. ‘De schuld ligt bij ons, in de Kamer’, geeft Tweede Kamerlid Gijs van Dijk zonder omhaal toe. Staatssecretaris Wiersma kan bij de behandeling van de begroting van SZW dan ook weinig meer zeggen dan dat hij hoopt dat de Tweede Kamer het wetsvoorstel Breed Offensief snel behandelt.

Normale bedrijfsvorming
Terwijl dat onderwerp op de plank blijft liggen constateren Tof Thissen van UWV en directeur Ambtenaar en Organisatie Marc Allessie van BZK dat het tijd wordt voor het verduurzamen van de Banenafspraak. Zij bepleiten in het magazine Publiek Denken dat dáár de komende jaren meer aandacht voor dient te komen. Nu het einde van het ingroeipad van de Banenafspraak in zicht komt ‘moet zij onderdeel worden van de jaarlijkse cyclus, de normale bedrijfsvoering.’

Half december 2021 is het coalitieakkoord van Rutte IV gereed. Ondanks de grote krapte op de arbeidsmarkt, zijn er nog teveel mensen die er niet tussen komen en onnodig langs de kant staan, constateren de onderhandelaars van het akkoord. Daarom wil de coalitie komende jaren, samen met sociale partners, gemeenten en het UWV, meer mensen naar werk begeleiden. Over de lopende afspraak voor 125.000 extra banen merkt het coalitieakkoord niets op.

Beeld en geen beeld
Minister Kajsa Ollongren van BZK bericht de Kamer vlak voor Kerst nog over de jongste werkagenda’s en wat daarvan tot stand is gebracht. Volgens haar nemen overheids- en onderwijssectoren hun wettelijke taak ten aanzien van de Banenafspraak serieus. In de resultaten staan gemeenten en provincies bovenaan. De PO-Raad en VO-raad werken nog aan het creëren van cijfermatig inzicht in de gerealiseerde banen in de sector van het funderend onderwijs. De MBO Raad onderzoekt hoe een kwantitatief beeld van de sector kan worden opgehaald.

Volgens Ollongren wordt over de gehele linie ingezet op het consolideren van wat al bereikt is: ‘Er wordt gewerkt aan borging en verduurzaming van geboekte resultaten en het ontwikkelen van een cultuur waarin arbeidsparticipatie van mensen met een beperking normaal is.’

Van opbouw naar vasthouden
Zo verandert de uitvoering van de Banenafspraak van opbouw naar banen vasthouden. Daar is een goede reden voor, want de einddatum van het ‘ingroeipad’ van de Banenafspraak voor de sector overheid en onderwijs is 1 januari 2024. Voor het bedrijfsleven is het 1 januari 2026. Daarna blijft de doelstelling van 125.000 extra banen recht overeind. Mensen uit de doelgroep zullen vanaf 1 januari 2024 geen veranderingen mogen merken in hun positie omdat er een ingroeipad geëindigd is.

Pal achter de Banenafspraak
Tien jaar na dato staat de Werkkamer nog pal achter de afspraken voor mensen met een arbeidsbeperking. Dat bevestigt dit overlegorgaan van werkgevers- en werknemersorganisaties in de Stichting van de Arbeid én de VNG nog eens bij het aantreden van het kabinet-Rutte IV. Voorzitter Chris Simons schrijft begin dit jaar aan de nieuwe minister voor Participatie, Carola Schouten letterlijk: ‘Het commitment dat bij het sluiten van het Sociaal Akkoord 2013 over de Banenafspraak bestond, is er nog steeds.’

Nu de nieuwe regering is aangetreden zet de Tweede Kamer de Banenafspraak en het Breed Offensief ook weer op de agenda. Sinds het ontwerp van staatssecretaris Van Ark in 2018 voor zoveel politieke blijdschap zorgde, is de lijst te bespreken onderwerpen gegroeid naar 10 A4-tjes met 69 stukken over de Participatiewet en het Breed Offensief.

Suggesties welkom
Na een hoofdlijnendebat over het hele terrein van Sociale Zaken en Werkgelegenheid, praat de vaste kamercommissie voor SZW op 23 februari eindelijk over deze beide onderwerpen. Volgens de dan net aangetreden minister voor Participatie zijn suggesties voor het ontzorgen van werkgevers ook nu nog steeds welkom: ‘Ik sta open voor alle suggesties om het voor werkgevers eenvoudiger te maken.’

Zo sleutelt minister Schouten verder aan het Breed Offensief. De uitvoering van de quotumheffing wordt verder opgeschort tot 1 januari 2026. De invoering van de werkgeversaanvraag van de doelgroepverklaring is niet langer nodig. Met dat oogmerk stuurt zij nieuwe nota’s van wijziging naar de Kamer.

De Kamer is voor
Die blijkt zonder uitzondering voor de uitvoering van het Breed Offensief. Verder kan een overgrote meerderheid zich vinden in de voorgenomen verbetering van het fundament onder de Participatiewet. Waarna het Breed Offensief naar de Eerste Kamer wordt overgeheveld. Zo controversieel was de kwestie dus niet.

Social Return
Net als haar voorgangers is Carola Schouten zeer met de Kamer eens dat overheden, en zeker het Rijk, zelf het goede voorbeeld moeten geven. Om te zorgen dat er bij het Rijk alsnog meer mensen met een arbeidsbeperking aan het werk komen, gaat de sector Rijk een ‘centrale financieringsconstructie’ naar voren halen.

Zij gaat ook meer inzet plegen op Social Return, bericht de minister van BZK, Hanke Bruins Slot, jongstleden oktober op verzoeken uit de Kamer om voor afgelopen zomer met plannen te komen. Háár voorgangers gaven ook al hoog op van het instrument Social Return als onderdeel van contractuele afspraken binnen opdrachten van het Rijk. Het kan heel goed bijdragen om nieuwe werknemers aan te trekken.

Papieren tijger
Maar wat blijkt uit onderzoek onder leveranciers? Er bestaat geen enkel overzicht van het resultaat. Social Return speelt een grote rol speelt in aanbestedingen, maar in de contractfase wordt amper gecontroleerd of de afgesproken resultaten worden behaald. In menig project heeft het een lage prioriteit. Zolang de opdrachtgever niet toeziet op naleving, zal de verplichting altijd een papieren tijger blijven, signaleert het rapport.

Inmiddels vragen leveranciers zich openlijk af hoe het kan dat de overheid enerzijds uitvraagt, maar er anderzijds niet op toeziet: ‘Het is toch gek dat je als opdrachtgever iets vraagt, maar het vervolgens niet serieus neemt. Dan mis je toch de kans om meer impact te genereren?’

In reactie hierop gaf minister Hanke Bruins Slot in november 2022 te kennen dat controle op de naleving van wat de overheid zelf vraagt absoluut noodzakelijk is. Er komt een netwerkorganisatie en er wordt een systeem voor monitoring ingericht.

Weer in vertraging
Hoe staat het er nu voor met het Breed Offensief? Het wetsvoorstel ligt nog ter behandeling in de Eerste Kamer voor. Vorige week vroeg minister Schouten de senatoren Eerste Kamer om het wetsvoorstel Breed Offensief nog dit jaar te behandelen. Die bereidheid is er. De kans is groot dat het hele wetsvoorstel nu als hamerstuk wordt afgedaan.

Intussen zijn de CU-fractie en D66 benieuwd of de streefcijfers van 125.000 duurzame banen in de periode tot 2026 überhaupt gehaald worden: ‘Het hele traject beloopt inmiddels meer dan vier jaar en dat komt de beleidsmatige slagkracht niet ten goede.’

Volgens hen is moeten nu meters worden gemaakt. Gelet op het kwetsbare karakter van de doelgroep is in hun ogen ‘niet minder dan de geloofwaardigheid van beleid – alle goede intenties ten spijt – in het geding.’

Mogelijk 1 juli 2023
Voor de VNG is het allemaal al te laat om 1 januari 2023 als invoeringsdatum te kunnen halen en de wet tijdig te publiceren in het Staatsblad. Dat betekent dat het Breed Offensief niet eerder dan op 1 juli volgend jaar wordt ingevoerd. Minister Schouten bevestigt dat ook in de Memorie van Antwoord bij het wetsvoorstel dat uitstel op uitstel ten deel valt.

Heel urgente opgave
Toenmalig staatssecretaris Tamara van Ark van SZW zag er in 2018 een heel ‘urgente opgave’ in om mensen uit de doelgroep Banenafspraak aan werk te helpen. Dat is binnenkort vijf jaar geleden. Intussen komt het eind van de ingroeifase van de Banenafspraak in zicht. Overheids- en onderwijswerkgevers hebben nog een jaar de tijd om aan de beloofde taakstelling te voldoen.

Tekst: Klaas Salverda